|
فرقه هاى شيعه
در كتابهاى فرق و مذاهب ، فرقه هاى فرعى
متعددى براى شيعه ذكر كرده اند كه اكثر آنها جعلى است . بسيارى از اين
فرقه ها به نام يك عالم يا متكلم شيعى است كه اختلافات جزئى با يكديگر
داشته اند. مهمترين فرقه هايى كه براى شيعه ذكر شده است عبارت اند از:
غلات ، كيسانيه ، زيديه ، اسماعيليه و اماميه . غلات به الوهيت على عليه
السلام قائل بودند، در نتيجه آنان اصولا مسلمان نيستند و نبايد در ميان
فرق اسلامى ذكر شودند. در مورد كيسانيه بايد گفت آنان در اصل گروهى سياسى
بودند كه درصدد انتقام خون سيدالشهداء عليه السلام و يارانش برآمدند و
ماءموريت خود را به خوبى انجام دادند.
طرح مساءله امامت و مهدويت محمد حنفيه توسط مختار، اگر صحت داشته باشد،
ظاهرا ابزارى ، هر چند ناپسند، براى جلب حمايت شيعيان بوده است . گذشته
از اينكه كيسانيه فرقه اى انقراض يافته است و اهميت مذهبى چندانى ندارد.
بنابراين اگر بخواهيم فرق و مذاهب مهم و موجود شيعه را مورد بحث قرار دهيم
، بايد اماميه ، زيديه و اسماعيليه مورد بحث قرار گيرد. در مورد كيسانيه
به همان مقدار ذكر شده اكتفا مى كنيم و غلات را در فصلى جداگانه مطرح مى
كنيم . از اين ميان اكثريت شيعه ، گروهى هستند كه غير از امام على عليه
السلام به ديگر امامان معصوم يعنى امام حسن عليه السلام و امام حسين عليه
السلام و نه فرزند معصوم عليه السلام او نيز معتقدند. اينان
((شيعه اثنى عشريه ))
يا ((اماميه ))
ناميده مى شوند. هر چند امروزه در ميان ما وقتى كلمه
((شيعه )) ذكر مى شود، اماميه
به ذهن خطور مى كند، اما تعريف اصطلاحى شيعه (گروهى كه به امامت بلافصل
على عليه السلام از طريق نص معتقدند) شامل زيديه و اسماعيليه نيز مى شود.
از اين رو در اين كتاب ، همچون ساير كتابهاى اين رشته ، منظور از شيعه
همين اصطلاح عام است و در مورد شيعه دوازده امامى ، اصطلاح
((اماميه ))
به كار مى رود.
چكيده
1. به پيروان على عليه السلام كه معتقد به
امامت بلافصل او از طريق ((نصب
)) و ((نص
)) پيامبر (ص ) هستند شيعه گفته مى شود.
اين اصطلاح در زمان پيامبر هم مطرح بوده و تعبير ((شيعة
على )) به كار رفته است .
2. نخستين دوره حيات شيعه ، زمان حيات پيامبر (ص ) است . روايات متعددى
در نزد شيعه و سنى هست مبنى بر اين اينكه عبارت ((شيعة
على )) توسط پيامبر (ص ) رواج يافته است
. كما اينكه پيامبر اكرم (ص ) در طور عمر خويش بارها على عليه السلام را
بع عنوان جانشين خويش معرفى فرمودند كه اولين دفعه پس از نزول آيه
((و انذر عشيرتك الاقرين
)) بود. در پايان عمر ايشان هم كه واقعه غدير خم اتفاق افتاد
اين معرفى تكرار شد.
3. مرحله دوم حيات شيعه مربوط به پس از وفات پيامبر (ص ) است . در حالى
كه عده اى در سقيفه مشغول تعيين خليفه بودند شيعيان على عليه السلام با
اعتقاد به جانشينى او گرد او جمع آمدند كه در راءس آنها مقداد، سلمان ،
ابوذر و عمار قرار داشتند لكن به جهت حفظ اسلام سكوت اختيار نمودند و با
حاكمان وقت همراهى كردند.
4. دوره سوم پس از قتل عثمان و به خلاف رسيدن على عليه السلام شروع مى
شود. در اين دوره امامت على عليه السلام فعليت بيشترى يافت و شيعه در حاكميت
سياسى هم نقش پيدا كرد. پس از شهادت على عليه السلام و صلح امام حسن عليه
السلام دوره حيات شيعه در عصر اموى آغاز مى شود كه سخت ترين دوره حيات
شيعه است . شيعيان در اين دوره متحلم آزار و شكنجه و قتل و غارت مى شوند
و در همين زمان است كه قيام كربلا اتفاق مى افتد.
5. اولين اختلاف در شيعه زمانى اتفاق افتاد كه مختار كه به خونخواهى امام
حسين عليه السلام قيام كرده بود محمد حنفيه را به عنوان امام مهدى (عج
) معرفى كگرد و در اينجا اولين انشعاب در شيعه پيدا شد. به پيروان مختار
و اين اعتقاد كيسانيه مى گويند.
6. جريان ديگرى كه به پيدايش فرقه اى ديگر انجاميد قيام زيد فرزند امام
سجاد عليه السلام بر ضد بنى اميه بود. پس از آنكه او به شهادت رسيد پيروان
او كه امامت او را قبول داشتند به ((زيديه
)) معروف شدند.
7. سومين انشعاب در زمان امام صادق عليه السلام رخ داد، زيرا عده اى اسماعيل
فرزند ارشد او را به عنوان امام هفتم پذيرفتند و اسماعيليه ناميده شدند.
8. از اوايل قرن چهارم تا اواخر قرن پنجم كه خاندان بويه شيعى مذهب در
دستگاه حكومت عباسى نفوذ كرد شيعه آزادى عمل بيشترى در بيان عقايد خود
پيدا كرد و بسيارى از متكلمان و فقهاى شيعه مانند شيخ صدوق ، شيخ مفيد،
سيد مرتضى ، شيخ طوسى در اين زمان پديد آمدند. گسترش شيعه با حكومت حمدانيان
و فاطميين ادامه يافت ولى در دوره ايوبيان مجددا سخت گيرى بر شيعيان آغاز
شد.
9. در حكومت مغول در قرن هفتم در برخى نقاط مذهب شيعه رواج يافت . بزرگانى
چون محقق حلى ، علامه حلى و خواجه نصيرالدين طوسى در همين زمان مى زيسته
اند. با حاكميت شاه اسماعيل صفوى بر ايران مذهب شيعه به عنوان مذهب رسمى
اعلام شد و تلاشهاى زيادى در ترويج آن صورت گرفت . علمايى چون شيخ بهايى
، ميرداماد، ملاصدرا، فيض كاشانى و علامه مجلسى در همين زمان مى زيسته
اند. امام در همين وقت با حاكميت دولت عثمانى در برخى مناطق ديگر، شيعيان
مورد آزار و اذيت قرار گرفتند و مذهب شيعه كه زمانى در سوريه و مصر و تركيه
رواج داشت از آن مناطق رخت بربست .
10. در كتب فرق و مذاهب ، فرقه هاى متعددى براى شيعه ذكر شده كه اكثرا
جعلى است ، و تنها فرقه هاى مهم موجود شيعه سه فرق اماميه ، زيديه و اسماعيليه
هستند كه از اين ميان اكثريت شيعه را اماميه يا شيعيان اثنى عشرى كه قائل
به امامت على عليه السلام امام حسن عليه السلام امام حسين عليه السلام
و نه فرزند معصوم آن حضرت هستند، تشكيل مى دهند.
پرسش
1. پيدايش شيعه از چه زمانى بوده است و چه
دوره هايى را گذرانده است ؟
2. چه اختلافاتى سبب پيدايش فرقه هاى مختلف در ميان شيعيان شد؟
3.مهمترين فرقه هاى شيعى كدامند؟
7 - اماميه
امام در لغت به كسى گفته مى شود كه به او
اقتدا شود و مردم از او پيروى كنند.
(80) چنان كه مى بينيم معناى لغوى شيعه و امام كاملا متناسب
و متمم يكديگرند؛ شيعه به معنى پيروان است و امام كسى است كه از او پيروى
مى شود. به اين ترتيب ، نقش اساسى دو مفهوم قرآنى ((امام
)) و ((امت
)) كه هر دو از يك ريشه لغوى هم به دست مى
آيد، در فرهنگ تشيع معلوم مى شود.
اماميه يا شيعه اثنى عشريه در اصطلاح به كسانى گفته مى شود كه گذشته از
اعتقاد به امامت و خلافت بلافصل على عليه السلام ، پس از او حسن بن على
عليه السلام و حسين بن على عليه السلام و نه فرزند حسين عليه السلام را
كه آخرين آنها مهدى موعود(عج ) وامام قائم و غايب از ديده هاست ، به امامت
مى پذيرند.
(81)
همان گونه كه خواهيم ديد، دو مكتب معتزله و اشاعره تا حد زيادى بازتاب
جريانهاى متضاد اعتقادى رايج در جامعه اسلامى بودند و در زمان و شرائط
مشخصى اعلام موجوديت كردند. مكاتب ديگر، مانند خوارج و مرجئه نيز از اين
وضع مستثنا نبودند و غالبا به صورت انفعالى و در واكنش به حوادث اعتقادى
يا سياسى آن دوران متولد شدند. اما وضعيت اماميه به گونه اى ديگر بود.
به اعتقاد شيعه و بر اساس پاره اى روايات اهل سنت ، جانشينان پيامبر دوازده
تن بودند كه از زمان پيامبر، دست كم براى گروهى از اصحاب آن حضرت ، با
اسم و نسب مشخص بودند. نخستين امام ، على عليه السلام ، همراه و همراز
پيامبر و شاگرد مخصوص آن حضرت بود. وى گذشته از اينكه از همراه و همراز
پيامبر و شاگرد مخصوص آن حضرت بود. وى گذشته از اينكه از تعاليم عمومى
پيامبر بهره مد مى شد، از علوم و اسرار وحى نيز بهره مى گرفت و تفسير قرآن
و معارف اعتقادى اسلام را در محضر حضرتش به طور كامل فرا گرفت . او نيز،
گذشته از اينكه معارف دينى را در ضمن سخنان و خطبه هاى متعدد براى همگان
بيان مى كرد، معارف عميقتر را براى فرزندان و نيز اصحاب خاص خويش توضيح
مى داد و حتى معارف و احكامى را كه از پيامبر آموخته بود در ضمن آثار و
نوشته هاى خود به فرزندانش منتقل ساخت . به اين ترتيب ، اين سنت ، سينه
به سينه به ديگر امامان گشت و علوم ناب آسمانى به امامان و پيروان آنها
توسط حاكمان بنى اميه ، اماميه به عنوان يك گروه منسجم با يك مدرسه كلامى
و اعتقادى خاص فرصصت بروز و ظهور نيافت . تا اينكه امام باقر عليه السلام
و امام صادق عليه السلام با اندكى فرصتى كه از نزاع ميان امويان و عباسيان
به دست آوردند، توانستند در كنار فقه و ديگر معارف شيعه ، كلام اماميه
را نيز بنيان نهند. ايشان با برپايى كلاسهاى متعدد و تعليم شيعيان ، متكلمان
برجسته اى
همچون هشام بن حكم ، هشام بن سالم ، مؤ من طاق و طيار را تربيت كردند كه
هر يك در موضوع يا رشته اى خاص از كلام ، سر آمد ديگران بودند.(82)
در واقع اين متكلمان با اعتقاد به عصمت و خطاناپذيزى امامان خويش ، معارف
اعتقادى را از آن بزرگواران فرا مى گرفتند و خود با استدلال و بيان عقلى
به دفاع از آن مى پرداختند. در يكى از روايات آمده است كه هشام بن حكم
پس از گزارش يكى از مناظرات خود به امام صادق عليه السلام ، در جواب پرسش
امام كه فرمود: اين مطلب را از كه آموخته اى ، گفت اصلش را از شما گرفتم
و خودم آن را تاءليف و تنظيم كردم .(83)
كلام اماميه نه با عقل گريزى اصحاب حديث و حنابله موافق بود، و نه با عقل
گرايى افراطى و جدلى معتزله همراهى داشت . همچنين كلام شيعه با جمودگرايى
اشعرى و ناديده انگاشتن نقش تعقل در كشف عقايد سرآشتى نداشت .
قرآن ، سنت پيامبر و اهل بيت و نيز عقل از منابع معارف شيعه به شمار مى
آمد. تاريخ تفكر شيعه گواهى مى دهد كه متكلمان اماميه با اجتهاد عقلى از
قرآن و احاديث بهره ها مى گرفته اند و با ادله و شواهد عقلى ، معارف برگرفته
از كتاب و سنت را تبيين و تنسيق مى كردند. اصولا پيامبر اكرم (ص ) و امامان
عليه السلام خود از نخستين كسانى بودند كه زمينه بيان معارف اعتقادى و
همچنين احتجاج و گفتگوى علمى با مخالفان را هموار كردند. احاديث فراوانى
كه از اهل بيت درباره مسائل اعتقادى وارد شده است ، نشان از راه و روشى
خاص در بهره گيرى از عقل و جدال احسن با مخالفان دارد، شيوه اى بديع كه
در ميان متكلمان عصر كمتر براى آن نمونه اى مى توان يافت . كتاب توحيد
صدوق و احتجاج طبرسى مى تواند شاهدى بر اين مدعا باشد كه ما در مباحث بعدى
به اختصار از آنها ياد خواهيم كرد. بنابراين پيامبر و امامان شيعه نه تنها
خود ترويج كننده گفتگو پيروامون مسائل اعتقادى بودند، بلكه آنان را مى
توان نخستين متكلمان و مدافعه گران در تقابل و تعارض انديشه هاى گوناگون
با دين اسلام دانست . در مباحث آينده با روش و مفهوم خردگرايى در شيعه
و نيز با شرايط مناظره از اين ديدگاه آشنا خواهيم شد.
اصول دين در مكتب اماميه
متكلمان اماميه از گذشته هاى دور پنج اصل
را به عنوان اصول عقايد معرفى مى كردند كه عبارت از: توحيد، عدل ، نبوت
، امامت و معاد. انتخاب اين پنج اصل نه به دليل انحاصر مسائل اعتقادى در
آنها، بلكه به دليل اهميت بسيار اين اصول در مقايسه با ديگر معارف اعتقادى
بوده است . البته بسيارى از مباحث مهم اعتقادى ديگر، به عنوان زير مجموعه
اصول فوق و در ذيل آنها مورد بحث قرار مى گيرد.
از ديدگاه اماميه ، توحيد و عدل از ديگر اصول اعتقادى بسى مهمتر بوده است
و در احاديث اين دو اصل به عنوان پايه هاى اساسى دين معرفى شده است .(84)
از دير باز تفسير خاص اماميه و معتزله از اين دو اصل آنها را از ساير فرقه
هاى كلامى جدا ساخت است ؛ از اين رو به اين دو گروه
((اصحاب التوحيد و العدل )) يا
گاه به اختصار ((عدليه
)) مى گفتند. اصل امامت نيز ويژگى اصلى اماميه بود و آنان
را از ديگران و حتى از معتزله جدا مى كرد. اهميت اين اصل تا آنجاست كه
در احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله و امامان معصوم عليه السلام آمده
است كه ((هر كس امام خويش را نشناسد به مرگ
جاهليت مرده است )).(85)
شايان ذكر است كه شيعه على رغم پاره اى اختلافات ، در بسيارى از عقايد
با ديگر مسلمانان اشتراك دارد كه در اينجا از تاءكيد بر آنها خوددارى مى
شود.
در ادامه به برخى عقايد مهم اماميه اشاره مى كنيم :
1. توحيد: هر چند اصل توحيد در ميان متكلمان مسلمان محل اتفاق است ، اما
ديدگاه اماميه در تبيين توحيد صفاتى و افعالى با سايرين تفاوتهاى مهمى
دارد. آنان درباره توحيد صفاتى ، عقيده اشاعره را كه براى خدا صفات زايد
بر ذات قائل بودند نمى پذيرند و نيز نظريه برخى معتزله را كه منكر صفات
خداوند بودند و يا به نيابت ذات از صفات باور داشتند، مردود مى دانند.
از نظر متكلمان اماميه ، هر چند معنا و مفهوم صفات خدا با ذات او متفاوت
است ، اما ذات و كليه صفات ، داراى يك مصداق واحد هستند. به ديگر سخن ،
صفات حق تعالى عين ذات اوست و يك حقيقت واحد بيش نيست .
درباره توحيد افعالى ، اشاعره به انحصار فاعليت در خداوند و معتزله به
فاعليت مستقل انسان در افعال خويش معتقد بودند، ولى در مكتب اماميه اين
دو نظريه به صراحت مورد ترديد و تكذيب قرار گرفته است ؛ زيرا از يك سو
انسان در افعال خويش مؤ ثر بوده و افعال در واقع از آدمى صادر مى شود،
و از سوى ديگر، قدرت انتخاب و تاءثيرگذارى انسان در طول فاعليت خداست (توضيح
اين مطلب را در مبحث بعد خواهيم ديد).
2. اختيار و آزادى : اماميه ، برخلاف اشاعره ، به اختيار و آزادى انسان
و تاءثيرگذارى او در رفتار خويش اعتقاد دارد، الما اين اختيار هرگز به
تفويض - كه اعتقاد معتزله است - نمى انجامد و وانهادگى انسان به خويش
و بركنارى مشيت و اراده الهى از تاءثير و دخالت در امور انسان و جهان را
نمى پذيرد. از اين ديدگاه . قدرت اختيار انسان در طول اختيار خداست و همان
طور كه هستى انسان دائما از سوى پروردگار افاضه مى شود، قدرت اختيار و
انجام كار را نيز به همان صورت از خداوند دريافت مى كند. اين گونه نيست
كه خداوند | 
