روابط انسان با ديگران محدود به روابط خانوادگى، خويشاوندى، آموزشى، همسايگى و
مانند آنها نيست. انسان با ديگران روابطى دارد كه در قالب هيچ يك اين عناوين جاى
ندارد؛ يعنى وابسته به نهادها و نقشهاى اجتماعى نيست. در عين حال اصلاح اين روابط
انسان را در حركت به سوى مقصد يارى مىدهد و فضاى جامعه را براى تكامل اعضاى آن
مناسب مىسازد. از جمله اين رابطهها، رابطه همسايگى است.
روابط اعضاى خانواده و مدرسه وابسته به نقشهاى آنهاست. پدر، مادر، فرزند، معلم
و متعلم هر يك نقش ويژهاى دارند و هر نقش تكاليف شرعى و اخلاقى خاصى را اقتضا
مىكند. اعضاى خانواده و مدرسه نزديكى عاطفى زيادى دارند.
خارج از محيط خانواده و مدرسه روابط عاطفى رقيقتر مىشود و معمولا تنظيم روابط
به عهده حقوق و قانون گذاشته مىشود. حركت در چارچوب قوانين، اگر چه نظم اجتماعى را
پديد مىآورد ولى نظم حاصل از آن، كمال مطلوب نيست. نظم مطلوب نظمى است كه اهدافى
بالاتر را نيز تأمين كند. در مقررات اخلاقى اسلام دستوراتى وجود دارد كه روابط
عاطفى را از محدوده خانه و مدرسه به گستره اجتماع توسعه مىدهد. باگسترش روابط
عاطفى نظم اجتماعى در سطحى مطلوبتر برقرار مىشود و امكان رشد معنوى اعضاى جامعه
بيشتر فراهم مىشود.
يكى از عناوينى كه به توسعه مناسبات عاطفى كمك مىكند، همسايگى است. اعضاى يك
محله در اثر برخوردهاى روزانه وداشتن منافع مشترك، ناگزير روابطى برقرار مىكنند و
تنظيم اين روابط نيازمند ضابطه است. ضوابط قانونى براى حفظ حقوق همسايگان مقرر شده
است. حفظ حقوق، نظم را در محله برقرار مىكند و امنيت لازم براى زندگى را پديد
مىآورد. ولى نظم و امنيت مطلوبترى نيز قابل تحصيل است، مشروط بر آن كه حقوق را به
حقوق قانونى محدود نسازيم و براى همسايگان حقوق اخلاقى نيز قائل شويم.
روايات زيادى درباره نيكى به همسايگان و رعايت حقوق آنان وارد شده است.
از پيامبر اكرم(ص) روايت شده است:
حرمة الجار على الجار كحرمة امه؛ (۲۸۹)
احترام همسايه بر همسايه همچون احترام مادر واجب است.
امام صادق(ع) فرمودند:
اعلموا انه ليس منا من لم يحسن مجاورة من جاوره؛ (۲۹۰)
بدانيد كسى كه با همسايه خود به نيكى رفتار نمىكند از ما نيست.
اهميت نيكى به همسايگان به قدرى است كه ايمان مؤمنان بدان وابسته است.
پيامبر اكرم(ص) مىفرمايند:
احسن مجاورة من جاورك، تكن مؤمنا؛ (۲۹۱)
با همسايه خود به نيكى رفتار كن تا مؤمن باشى.
و نيز فرمودهاند:
من كان يؤمن باللَّه و اليوم الاخر فليكرم جاره؛ (۲۹۲)
كسى كه به خدا و روز رستاخيز ايمان دارد بايد همسايه را اكرام كند.
نيكى با همسايگان در مرحله نخست پرهيز از آزردن آنهاست.
پيامبر اكرم(ص) فرمودند:
لا ايمان لمن لا يأمن جاره بوائقه؛ (۲۹۳)
كسى كه همسايهاش از شر او در امان نيست ايمان ندارد.
آثار نيكى كردن با همسايه فراوان است. مهمترين اثر آن پديد آمدن محيط صميمى
ميان همسايگان است. اين محيط، امكان تعاون و همدردى و مشكل گشايى از كار يكديگر را
فراهم مىكند و پيوند ميان همسايگان را محكم مىنمايد. در سايه اين پيوند تأمين
منافع مشترك عملىتر است در روايات نيز آثارى براى نيكى به همسايگان ذكر شده است.
امام صادق(ع) فرمودند:
حسن الجوار زيادة فى الاعمار و عمارة فى الديار؛ (۲۹۴)
همسايگى خوب موجب طولانى شدن عمر و آبادانى محيط زندگى است.
همچنين مىفرمايند:
حسن الجوار يزيد فى الرزق؛ (۲۹۵)
همسايگى خوب روزى را زياد مىكند.
نيكى كردن به همسايه با اداى حقوق او صورت مىگيرد. پس شناخت حقوق همسايه ضرورى
است. پيش از هر حقى، همسايه بايد خيرخواه همسايگان ديگر باشد و سود و زيان آنها را
همچون سود و زيان خود بشمارد. اگر اين روحيه را در ذهن و دل خود پديد آوريم، اداى
حقوق همسايگان و نيكى به آنها آسان مىشود.
احبوا للناس ما تحبون لانفسكم، اما يستحى الرجل منكم ان يعرف جاره حقه و لا يعرف حق جاره؛ (۲۹۶)
آن چه را براى خود دوست داريد براى مردم نيز دوست بداريد. آيا كسى از شما شرم
نمىكند كه همسايهاش حق او بشناسد و او حق همسايهاش را نداند؟!
و نيز:
من القواصم الفواقر التى تقصم الظهر جار السوء ان رأى حسنة اخفاها و ان رأى سيئة
افشاها؛
(۲۹۷)
يكى از بلاهاى شكننده كه پشت انسان را مىشكند همسايه بد است كه چون نيكىاى از
همسايه خود ببيند مىپوشاند و اگر بدىاى را ببيند آشكار مىسازد.
اطلاع از حال همسايگان در حد برآوردن حاجات ضرورى آنها، وظيفهاى اخلاقى است.
پيامبر اكرم(ص) فرمودند:
ما آمن بى من بات شبعان و جار جائع؛ (۲۹۸)
كسى سير بخوابد و همسايهاى گرسنه داشته باشد به من ايمان نياورده است.
درباره حق همسايه روايتى از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است در اين روايت حقوقى بيان
شده است كه برآوردن آنها دشوار و نيازمند ايمان قوى و استمداد از خداوند است.
پيامبر اكرم(ص) فرمودند:
اتدرون ما حق الجار؟ ان استعان بك اعنته، و ان استقرضك اقرضته، و ان افتقر عدت اليه و ان مرض عدته، و ان مات اتبعت جنازته، و ان اصابه خير هنأته، و ان اصابه مصيبة عزيته و لا تستعل عليه بالبناء فتحجب عنه الريح الا باذنه، و اذا اشتريت فاكهة فاهد له فان لم تفعل فادخلها سرا و لا يخرج بها ولدك ليغبط بها ولده، و لا تؤذه بقتار قدرك الا ان تغرف له منها، ثم قال: اتدرون ما حق الجار؟ و الذى نفسى بيده لا يبلغ حق الجار الا من رحمه اللَّه؛ (۲۹۹)
آيا حق همسايه را مىشناسيد؟ حق همسايه آن است كه چون از تو يارى خواهد او را
يارى كنى و اگر از تو وام خواهد به او قرض دهى و اگر تنگدست شد به او روى آورى و
چون بيمار گشت عيادتش كنى و اگر مرد جنازهاش را تشييع كنى چون خير به او رسيد
شادباش گويى، و اگر مصيبتى به او رسيد او را تسليت گويى و ساختمان خود را چنان
بالاتر از او نسازى كه از وزش باد جلوگيرى كند، مگر آن كه او اذن دهد و چون ميوهاى
خريدارى كردى به او هديه كنى و يا اگر چنين نمىكنى پوشيده از او ميوه را به خانه
برى و فرزند خود را در حال خوردن ميوه بيرون نفرستى مبادا كه همسايه بدان رشك برد و
او را با پراكندن بوى ديگ غذا و آشپزى ميازارى مگر آن كه قدرى از آن غذا به او دهى.
سپس فرمود: آيا حق همسايه را مىدانيد؟ قسم به خدايى كه جان من به دست اوست هيچ كس
حق همسايه را بر نمىآورد مگر خداوند به او رحم كند.
اگر دستورات اين روايت را با شرايط روزگار خود تطبيق دهيم و روايات قبلى را در
نظر بگيريم، بسيارى از اسرافها و تجملاتى كه در زندگى صورت مىگيرد باعث خروج از
دايره ايمان خواهد بود.
امام سجاد(ع) در رسالة الحقوق درباره همسايه چنين فرمودهاند:
و ان حق جارك فحفظه غائبا و اكرامه شاهدا، نصرته اذا كان مظلوما و لا تتبع له عورة فان علمت عليه سوءاً سترته عليه، و ان علمت انه يقبل نصيحتك نصحته فيما بينك و بينه، و لا تسلمه عند شديدة، و تقيل عثرته، و تغفر ذنبه و تعاشره معاشرة كريمه، و لا قود الا باللَّه؛ (۳۰۰)
و اما حق همسايهات اين است كه چون غايت است محافظ اموال او باشى و در مقابلش
بزرگش دارى، و چون مظلوم واقع شود ياريش كنى، و از پنهانىهاى او جستجو مكنى، پس
اگر از او زشتىاى دانستى بپوشانى، و اگر نصيحت تو را مىپذيرد به دور از ديد مردم
او را نصيحت گويى، و در سختى او را وا مگذارى و لغزش او را ناديدهگيرى و گناهش
ببخشايى و با او بزرگوارانه معاشرت كنى و هيچ قدرتى نيست جز از او.
نكته جالب توجه درباره حق همسايگى اين است كه حق همسايه چيز افزون بر حق برادر
مؤمن و مانند آن است و عنوان همسايگى، خود آورنده اين حقوق و وظايف است.
از پيامبر اكرم(ص) روايت شده است:
الجيران ثلاثه، فمنهم من له ثلاثة حقوق: حق الجوار و حق الاسلام و حق القرابة، و منهم من له حقان: حق الاسلام و حق الجوار، و منهم من له حق واحد: الكافر له حق الجوار؛ (۳۰۱)
همسايگان سه گروهند، گروهى سه حق دارند: حق همسايگى، حق اسلام و حق خويشاوندى و
گروهى دو حق دارند: حق اسلام و حق همسايگى و گروهى يك حق دارند: كافر فقط حق
همسايگى دارد.
رابطه دوستى يكى از روابط عام اجتماعى است كه به نقشهاى اجتماعى وابسته نيست.
دوستى دو نفر با هم به معناى مصاحبت اختيارى آنان با يكديگر است؛ در حالى كه به هم
علاقه دارند. مصاحبت دوستان با مصاحبت شاگردان يك مدرسه تفاوت مهمى دارد. مصاحبت
شاگردان يك مدرسه با هم، اتفاقى است و اختيار آنان در اين مصاحبت چندان دخيل نيست،
ولى مصاحبت دوستان، اختيارى است. هر كس به اختيار خود دوست مىگزيند و در ميان
انسانهاى بسيارى كه با او در ارتباط هستند برخى از آنها را براى دوستى و مصاحبت
انتخاب مىكند.
از اين جهت رابطه دوستى بسيار اهميت دارد و تأثير آن بر كمال انسانها زياد است.
رابطه دوستى دو جزء مهم دارد: نخست محبت و ديگر مصاحبت پايدار. جزء دوم رفتارى
است كه فرد خود اتنخاب مىكند و از اين رو داراى ارزش اخلاقى مثبت يا منفى است. ولى
جزء اول به خودى خود يك فعل ارادى نيست؛ محبت حالتى نفسانى است كه به اختيار انسان
محقق نمىشود ولى مقدمات تحقق آن اختيارى هستند. شناخت، مهمترين مقدمه به وجود
آمدن محبت است و تحصيل آن به اختيار انسان و افعال اختيارى او بستگى دارد.
مصاحبت دوستان با يكديگر ريشه در محبتهاى متنوعى دارد. بر حسب تفاوت محبتها،
دوستى اقسامى مىيابد.
محبت دو انسان به يكديگر از سه حالت خارج نيست؛ بنابراين دوستى نيز سه قسم است:
۱ - دو نفر ممكن است يكديگر را دوست داشته باشند و از ملاقات و گفتگوى يكديگر
لذت ببرند و هيچ مطلوب ديگرى را جستجو نكنند. به عبارت ديگر ممكن است مصاحبت دو نفر
به غرض رسيدن به هيچ چيز ديگرى جز لذتى كه از مصاحبت با هم مىبرند نباشد.
لذت حاصل از مصاحبت مىتواند ناشى از كمال باشد كه دو دوست در هم مىشناسند.
خواه كمال، ظاهرى باشد و خواه عقلى و معنوى، مانند: اخلاق نيكو به هر حال اگر
التذاذ حاصل از اين مصاحبت، مذموم باشد مصاحبت از نظر اخلاقى ارزش منفى خواهد داشت.
۲ - ممكن است دوستى دو نفر براى رسيدن به لذتى نباشد كه در نفس دوستى حاصل
مىشود؛ بلكه دوستى وسيلهاى باشد كه رسيدن به يك امر محبوب را ممكن مىكند. در اين
رابطه دوستى جزء اول دوستى يعنى محبت اصيل نيست. با اين حال همين محبت موجب اقدام
به مصاحبت مىشود. اگر غرض از مصاحبت رسيدن به مطلوبى همچون مال و جاه و علم باشد
ارزش اخلاقى مصاحبت وابسته به غرضى است كه فرد از كسب مال و جاه و علم دارد.
۳ - نوع ديگرى از دوستى وجود دارد كه ناشى از محبت انسان به خداست. در بحث اخلاق
الهى درباره آثار محبت خدا سخن گفتيم و يكى از آثار محبت بنده به خداوند، محبت به
دوستان خداست. اگر كسى را به سبب بندگى خدا و اخلاص و اعمال صالحش دوست داشته باشد
دوستى او ادامه دوستى خداست و آن را حب فى اللَّه مىخواهيم. مصاحبت فرد با كسى كه
او را براى خدا دوست دارد فعلى با ارزش اخلاقى مثبت است. دوستى به خاطر خدا بسيار
ارزشمند است. به طورى كه اگر كسى به خاطر خدا شخصى را دوست داشته باشد ولى آن شخص
در واقع اهل آتش باشد، خداوند به اين دوستى و محبت پاداش خواهد داد.
از امام باقر(ع) روايت شده است:
لو ان رجلا احب رجلا للَّه لاثابه اللَّه على حبه اياه و ان كان المحبوب فى علم اللَّه من اهل النار و لو ان رجلا ابغض رجلا للَّه لا صابه اللَّه على بغضه اياه و ان كان المبغض فى علم اللَّه من اهل الجنة؛ (۳۰۲)
اگر كسى ديگرى را براى خدا دوست داشته باشد خداوند او را براى دوستيش پاداش
مىدهد، حتى اگر محبوب او در علم خداوند اهل آتش باشد و اگر كسى را براى خدا دشمن
دارد خداوند به او به سبب اين دشمنى صواب مىدهد، حتى اگر آن كه دشمن داشته است در
علم خدا اهل بهشت باشد.
به نظر مىرسد اين روايت و برخى ديگر از روايات، به جزء نخست دوستى، يعنى محبت
اشاره دارند و علت اين كه به يك حالت قلبى و غير اختيارى ثواب داده مىشود اين است
كه مقدمات محبت به وسيله اعمال اختيارى فراهم مىشود.
جزء دوم دوستى يعنى مصاحبت با محبوب، عملى اختيارى است. بنابراين حتى اگر كسى در
قلب خود محبت اهل معصيت و گمراهان را مىيابد بايد از دوستى با او بپرهيزد زيرا
مصاحبت با او موجب گمراهى و هلاكت است. از پيامبر اكرم(ص) روايت شده است:
والمرء على دين خليله فلينظر احدكم من يخالل؛ (۳۰۳)
آدمى بر دين دوست خود است پس همه بايد بنگرند كه با چه كسى دوستى مىكنند.
قرآن كريم نيز بر اين تأكيد مىكند:
يوم يعض الظالم على يديه يقول يا ليتنى اتخذت مع الرسول سبيلا* يا ويلتى ليتنى لم اتخذ فلانا خليلا* لقد اضلنى عن الذكر بعد اذجاءنى و كان الشيطان للانسان خذولا* (۳۰۴)
و روزى است كه ستمكار دستهاى خود را مىگزد و مىگويد اى كاش با پيامبر راهى را
بر مىگرفتم* اى واى كاش فلانى را دوست خود نگرفته بودم او بود كه مرا به گمراهى
كشانيد پس از آن كه قرآن به من رسيده بود و شيطان همواره خوار كننده انسان است.
انتخاب دوست بايد با دقت و بررسى صورت پذيرد. نبايد به سبب محبتى كه در قلب خود
مىيابيم با كسى دوستى كنيم؛ بلكه نخست بايد منشأ محبت را جستجو كرد و پس از
اطمينان از الهى بودن آن محبت، رفتار و صلاحيتهاى فرد محبوب را بررسى نمود و در
صورتى كه او انسانى مؤمن و صالح بود با او دوستى كرد. اگر اين گونه عمل شود دوستى
پايدارى پديد خواهد آمد.
از اميرالمؤمنين(ع) روايت شده است:
من اتخذ اخا بعد حسن الاختبار دامت صحبته و تأكدت مودته؛ (۳۰۵)
كسى كه پس از بررسى دقيق كسى را دوست خود گيرد، مصاحبت آن دو دوام خواهد يافت و
دوستى آنان محكم مىشود.
ولى اگر برگزيدن دوست بدون بررسى باشد، منشأ فساد و گمراهى است.
امام على فرمودند:
من اتخذ اخا من غير اختبار الجاه الاضطرار الى مرافقه الاشرار؛ (۳۰۶)
كسى كه بدون بررسى دوستى برگزيند اضطرار او را به همراهى با بدكاران وادار
مىكند.
دوست خوب كسى است كه در حركت انسان به سوى كمال تأثير مثبت داشته باشد. دوست خوب
بايد پيش از هر چيز انسانى مؤمن و صالح باشد. علاوه بر اين در روايات شرايطى براى
دوست خوب بيان شده است، امام صادق(ع) فرمودند:
لا تكون الصداقه الا بحدودها فمن كانت فيه هذه الحدود اى شى منها فانسبه الى الصداقة: فاولها ان يكون سريرته و علانيته لك واحدة و الثانية ان يرى زينك زينه و شينك شينه و الثالثه ان لا تغيره عليك ولاية و لا مال، و الرابعه ان لا يمنعك شيئا تناله مقدرته، و الخامسة و هى تجمع هذه الخصال ان لا يسلمك عند النكبات؛ (۳۰۷)
دوستى مشروط به حدودى است كسى كه او در اين حدود يا بعضى از آن هست او را دوست
خود قرار ده: اول آن كه پنهان و آشكارش در نزد تو يكى باشد دوم آن كه نيكوى (آبروى)
تو را نيكوى خود و عيب (بىابرويى) تو را عيب خود بداند سوم آن كه هيچ مقام و مالى
او را در برابر تو دگرگون نسازد، چهارم آن كه از چيزى كه توان آن را دارد براى تو
فروگذار نكند و پنجم آن كه همه اين ويژگىها را داشته باشد و تو را در بيچارگى رها
نكند.
دوست بد كسى است كه از نظر عقيده و اخلاق گمراه است و يا انسان را از خدا و حركت
به سوى او غافل مىسازد. در روايات دوستى برخى انسانها منع شده است. با توجه به
اين روايات اوصاف دوست بد معلوم مىشود.
اميرالمؤمنين(ع) فرمودند:
ينبغى للمسلم اين يجتنب مؤاخاة ثلاثه: الماجن و الحمق و الكذاب. فاما الماجن فيزين لك فعله و يحب ان تكون مثله، و لا يعينك على امر دينك و معادك و مقاربته جفاه و قسوه و مدخله و مخرجه عليك عار و اما الاحمق فانه لا يشير عليك بخير و لا يرجى لصرف السوء عنك و لو اجهد نفسه و ربما اراد منفعتك فضرك فموته خير من حياته و سكوته خير من نطقه و بعده خير من قربه. و اما الكذاب فانه لا يهنئك معه عيش ينقل حديثك و ينقل اليك الحديث كلما افنى احدوثه مطها بأخرى حتى انه يحدث بالصدق فلا يصدق و يغرى بين الناس بالعداوة و ينبت الشحناء فى الصدور، فاتقوا اللَّه و انظروا لا نفسكم؛ (۳۰۸)
شايسته است كه انسان مسلمان از دوستى با سه گروه بپرهيزد: بىپروا، احمق و
دروغگو.
اما شخص بىپروا عمل خويش را نزد خود جلوه مىدهد خوش دارد كه مانند او باشى و
در كار دين و معاد تو را يارى نمىدهد، نزديكى با او جفا و سنگدلى است، رفت و آمد
با او برايت ننگ است.
اما احمق او تو را به خير و صواب راهنمايى نمىكند در باز داشتن بدى از تو به او
اميدى نيست، حتى اگر بكوشد. بسا كه سود تو را خواهد ولى به تو زيان رساند. پس مرگش
بهتر از حيات و سكوتش بهتر از سخن گفتن و دوريش بهتر از نزديكى است.
و اما دروغگو با او هيچ خوشىاى تو را گوارا نيست، سخن تو را نزد ديگران مىبرد
و سخن ديگران را نزد تو مىآورد. هر گاه سخنى را نقل كند آن را با چيزهاى ديگر پر و
بال دهد. چنان كه حتى وقتى راست گويد تصديق نمىشود. مردم را به دشمنى بر انگيزد و
در سينهها كينه روياند. پس از خدا بترسيد و مراقب خود باشيد.
دوستان ايمانى همچون برادر هستند و مانند برادر بايد پاس آنها را داشت بايد
خيرخواه و حامى دوستان بود همان گونه كه خيرخواهى و حمايت برادر واجب است. رابطه در
راه خدا و برادرى ايمانى، رابطهاى مقدس است و حفظ آن بر دوستان واجب است.
اميرالمؤمنين(ع) سخنان رسايى در اين باب دارند، ايشان در نامه ۳۱ نهجالبلاغه
خطاب به فرزند خود امام حسن مىفرمايند:
احمل نفسك من اخيك عند صرمه على الصله و عند صدوده على اللطف والمقاربة و عند جموده على البذل، و عند تباعده على الدنو، و عند شدته على اللين و عند جرمه على العذر حتى كانك له عبد و كانه ذو نعمة عليك و اياك ان تضع ذلك فى غير موضعه او ان تفعله بغير اهله؛ (۳۰۹)
چون برادر تو از تو بريد خود را به پيوند با او وادار و چون روى برگرداند با او
مهربانى و نزديكى كن و چون بخل ورزيد بخشش نما و چون دورى كرد به او نزديك شو چون
سختگيرى كرد نرمى كن چون خطا نمود پوزشپذير چنان كه گويى تو بنده اويى و او به تو
نعمت داده است. و مبادا اين كار در نابجا و درباره آن كس كه شايسته نيست انجام دهى.
در اين بند اهميت